Zmijanjski vez – Nematerijalno kulturno nasljeđe čovječanstva

Poslije formiranja Preliminarne liste nematerijalnog nasljeđa Republike Srpske u 2013. godini, na osnovu inicijative Zavičajnog društva “Zmijanje”, Odjeljenje za nematerijalno kulturno nasljeđe Muzeja Republike Srpske  pripremilo je Zmijanjski vez za prvu nominaciju na UNESKO-vu listu nematerijalnog kulturnog nasljeđa čovječanstva. Na sjednici Komisije BiH sa saradnju sa Uneskom ova nominacija je odobrena i upućena UNESKU u Pariz. Nominacija je ušla u razmatranje za ciklus 2013 – 2014. godinu. Zmijanjski vez je 26.11. 2014.  na Devetoj sjednici Međunarodnog komiteta za nematerijalno kulturno naseđe održanog u UNESKO-vom sjedištu u Parizu  upisan  na  UNESKO-vu Reprezentativnu listu nematrijalnog kulturnog nasljeđa čovječanstva.  Zmijanjski vez je prvi element iz Republike Srpske i Bosne i Hercegovine koji upisan na UNESKO-vu Reprezentativnu listu nematerijalnog kulturnog nasljeđa čovječanstva.

Zmijanjski vez je zasigurno jedan od najspecifičnijih i najkarakterističnijih vezova sa prostora Bosne i Hercegovine. Specifičnost ovog veza se ogleda u tome što je bogatstvo oranamenata, tehnika izrade i kolorita jedinstvena i posebna u odnosu na druge vezove u Bosni i Hercegovini. Po svojoj specifičnosti Zmijanjski vez se izdvaja ne samo u odnosu na susjedne oblasti već i na sami centrali i zapadni Balkan. Specifičnost Zmijanjskog veza manifestuje se u usklađenosti, harmoniji i stilskoj perfekciji geometrijskih ornamenata ukomponovanih sa tamnoplavim odnosno čivitli koloritom. Za razliku od drugih krajeva Bosne i Hercegovine gdje je vez predstavljen u četiri ili dvije boje, na Zmijanju je prikazan u tamnoplavoj boji. Zmijanjski vez od sredine XIX vijeka pa do početka XX vijeka rađen je isključivo na  lanenom i konopljinom platnu a najčešće je prikazan na narodnoj nošnji sa Zmijanja. Od polovine XX vijeka pa do početka XXI vijeka veze se i na pamučnom platnu. Krajem XIX i početkom XX vijeka žene vezilje izrađivale su Zmijanjski vez najčešće u krstačkoj tehnici veza. Ovaj tim veza dominira u izradi Zmijanjskog veza. Pored krstačke tehnike veza uočava se i vez prutački, provlak i podlaknica i zrnca. Geometrijski i vegetabilni ornamenti koji dominiraju u izradi Zmijanjskog veza su rombovi, jabuka u rombu, motiv stilizovanog krsta, motiv grane, motiva kuka, motiv kola.

Vještine, tehnike i umijeća u izradi i zaštiti Zmijanjskog veza u savremenom društvu, u kojem ovaj vez „živi“, prenosi se na različite načine. Najvažnije je istaći da je značaj očuvanja i zaštite Zmijanjskog veza prepoznat od strane lokalne zajednice u kojoj ovaj vez egzistira. Na izvornom prostoru gdje je ovaj vez nastao, odnosno u etno-geografskoj oblasti Zmijanje, tehnike i vještine u izradi veza prenose se s koljena na koljeno, tj. sa starijih na mlađe. Savremeni način života, globalizacija i nestanak tradicionalnih vrijednosti probudili su svijest ljudi o značaju očuvanja i zaštite kulturne baštine u svim oblicima. Organizovane radionice veza putem sistema obrazovanja i unutar različitih udruženja omogućava učesnicama radionica sticanje višestrukih znanja: praktikovanje tehnika i vještina u izradi Zmijanjskog veza, učestvovanje u grupnom radu, promovisanje vještina, tehnika i ideja među različitim zajednicama, grupama i pojedincima koji žive unutar jedne lokalne zajednice. Preko ovoga elementa razvija se svijest i osjećaj pripadnosti određenoj zajednici,  u ovom slučaju oblasti Zmijanje.

U identifikovanju, dokumentovanju, zaštiti i revitalizaciji zmijanjskog veza učestvovalo je više udruženja i ustanova na lokalnom i regionalnom nivou: Zavičajno društvo „Zmijanje“, neke osnovne škole  koje djeluju na Zmijanju, Kulturno-umjetničko društvo “Ribnik” (etno-geografska oblast u sjeverozapadnom dijelu Republike Srpske odnosno Bosne i Hercegovine), nevladine organizacije: Humanitarno udruženje žena „Duga“, Etno-radionica „ Radinost R“ i Centralno kulturno-umjetničko društvo mladih „Veselin Masleša“, Banja Luka.

By