Manastir Gomionica

Manastir Gomionica, jedna od najljepših srpskih srdenjevjekovnih građevina u sjeverozapadnoj Bosni, sa crkvom posvećenom Vavedenju Presvete Bogorodice, smješten je u živopisnom predjelu podno visoravni Zmijanje, uz gornji tok istoimene riječice, na 42. kilometru zapadno od Banjaluke.

Tačno vrijeme nastanka manastira Gomionice nije utvrđeno. Okvirno se datuje u XV vijek. U narodu i danas ravnopravno žive tri pre­danja vezana za nastanak hrama. Prvi pisani pomen manastira Gomionice je iz 1540/41. godine. Iz 1599. godine potiče Tipik manastira Gomionice, ko­ji se danas čuva u Eparhijskoj biblioteci u Aradu, Rumunija. Tu se nalazi i rukopisni Psaltir, koji je prepisan u Gomionici 1612. godine. Pozlaćen srebrni krst, izrađen za manastir 1640. godine, danas je u kolekciji Londonskog univerziteta.

Prvobitna crkva manastira Gomionice je u osnovi jednobrodna, sa polukružnom apsidom na istočnoj i pripratom na zapadnoj strani. U unutrašnjosti, hram ima pravougaonu osnovu, sa sažetim upisanim krstom. Na presjeku krsta, na četiri slobodna stuba postavljena je kupola. Spoljnja dužina prvobitnog dijela crkve bez apside iznosi 16,5, a s njom nešto više od 18 metara. Širina je 8,30, sa prosječnom visinom centralnog svoda 8 i kupole 12 metara.

Spoljašnja priprata je dograđena oko 1823, a 1900. godine je uz zapadnu fasadu podignut visok zvonik.

Sve do konstrukcionosanacionih radova, izvođenih u periodu od 1994–1997. godine, crkva je sa spoljašnje strane bila omalterisana i okrečena u bijelo. Danas je oslobođena debelih slojeva maltera i na svjetlo dana je izašla kamena fasada.

Gomionica, kao većina srednjevjekovnih manastira, ne samo da je imala više graditeljskih i obnoviteljskih faza, već i više onih koje su se odnosile na oslikavanje fresko i seko slikarstvom. Freske manastira Gomionice nastale su krajem XVI i u XIX vijeku.

Do 1982. godine nije se znalo za fresko slikarstvo iz vremena nastanka hrama, kada je otkriveno u kupolnom prostoru. U konzervatorskim istraživanjima 1994. godine otkrivene su i u ostalom dijelu hrama.

Za razliku od zidnog slikarstva iz XIX vijeka i njegovog autora, koji je vjerovatno pripadao grupi lokalnih slikara, lošeg obrazovanja i skromnog talenta, živopisac iz XVI ima sve karakteristike koje govore da se radi o velikom i nadarenom umjetniku iz najužeg kruga najboljih majstora srpskog slikarstva svog vremena. Pripadao je, ili je stilski bio veoma blizak, složenoj i zagonetnoj grupi pećkih majstora, koji su, nakon obnove Patrijaršije, 1557. godine, naslikali ili obnovili živopise u mnogim, uglavnom najznačajnijim crkvama pod njenom jurisdikcijom .

Repertoar gomioničkih fresaka u potpunosti odgovara ikonografskom konceptu srpskog živopisa XVI vijeka.

Živopis je izveden tehnikom al fresco i izuzetnog je kvaliteta u slikarskom i tehnološkom smislu.

Konzervatorsko-restauratorski radovi na zidnom slikarstvu – Zidno slikarstvo iz XIX vijeka, tehnološki i koloristički veoma lošeg kvaliteta, vizuelno neefektno, prekrivalo  je  cjelokupna  zidna platna unutrašnjosti hrama, sve do 1982. godine, kada je sondažnim istraživanjima otkriven stariji sloj fresaka iz XVI vijeka, ali samo u kupolnom dijelu. Tada je zaključeno da ih nema u preostalom dijelu hrama.

Oktobra 1994, rađeni su istraživačko-konzervatorsko-restauratorski radovi na svim površinama unutrašnjosti hrama. Dublja sondažna istraživanja na zidnim površinama dala su pozitivne rezultate, pa su freske pronađene i locirane u čitavom oltars­kom prostoru, na pandantifima, istočnom potkupo­l­­nom luku, a u fragmentima su sačuvane i na zidovi­ma, lukovima i svodovima potkupolnog traveja.

Konstatovano je da velike površine oltarskog pros­tora prekriva zidno slikarstvo iz vremena nastanka hrama, koje slikarsko-estetskim kvalitetom, kao i površinom zaslužuje da ponovo ugleda svjetlo dana.

Tokom, pomenutih, konzervatorsko-restauratorsko-slikarskih radova, iz 1994 – 1997. godine, kada je u oltarskom prostoru, ispod sloja živopisa iz XIX vijeka, otkriven živopis iz perioda nastanka crk­ve, odlučeno je da se novije zidno slikarstvo ukloni i sačuva, a stari živopis vrati na svjetlo dana. Sada zidno slikarstvo iz perioda nastanka crkve prekri­va kupolni prostor (otkriveno 1982), oltarski i pan­dantife (1994). U sjevernoj i južnoj pijevnici ski­nu­to je slikarstvo iz XIX vijeka i nanesen sloj uk­ras­nog maltera. Na zapadnom traveju sačuvano je sli­karstvo iz XIX vijeka.

Ovo značajno otkriće nije nam dalo za pravo da slikarstvo iz XIX vijeka uništimo, već su nam prevashodni zadatak i cilj bili da ga sa najvećom pažnjom sačuvamo, odnosno skinemo sa zida zajedno sa mal­terom, te samim tim stvorimo mogućnost za njegovo kasnije prezentovanje u odgovarajućem prostoru.

 

By