Manastir Zavala

U Hercegovini, na rubu Popovog polja, podno nevisokog, strmog i kamenitog Ostroga, podvučen i usječen pod stjenu, veoma vješto je smješten Manastir Zavala. Ime je dobio po istoimenom selu na kraju dugog klanca, kojim je išla stara komunikacija od Slanoga na moru do Popovog polja.

Odmah ispod manastira nalazi se groblje s ostacima još starije crkve, koje mještani zovu Petkovica, iako se zna da je bila posvećena Sv. Petru.

U neposrednoj blizini je pećina Vjetrenica, prirodni fenomen tako tipičan za hercegovački krš, prepun dugačkih hodnika, te dvorana bogatih pećinskim ukrasima. Vjetrenica je stanište čovječje ribice.

Sklad manastirskog kompleksa i prirodnog okruženja, čine ovaj sklop jedinstvenim u našoj istorijskoj, kulturnoj i prirodnoj baštini.

Tačno vrijeme nastanka manastira Zavale, sa crkvom posvećenom Vavedenju Presvete Bogorodice se ne zna, a okvirno se datuje u XV vijek. Najstariji poznati istorijski zapis je iz 1514. godine, i to o prodaji vinograda igumanu manastira Zavale, Serafionu. Ferman za obnovu manastiru je izdat 1587. godine, tako da crkva ne smije biti veća od ranije, što ukazuje na znatno raniji nastanak. Početkom XVII vijeka (1619) manastir je živopisan. U tom periodu u manstiru radi veoma plodna prepisivačka radionica. Velika obnova uslijedila je 1816 – 1839. godine.

Manastirska crkva Svetog Vavedenja arhitektonski je neobično riješena. Smještena je na kamenom platou, ispod stijene, podužno pripijena uz nju, tako da sjeverni zid hrama većim dijelom formira živa stijena, a zidani su istočni i južni, te samo manjim dijelom sjeverni.

sa spoljašnje strane hram je jednobrodne osnove, sa polukružnom apsidom na istočnoj. Zidan je kamenim kvaderima, male je visine, a pokriven kamenim pločama, sa padom krova na jednu stranu, od stijene ka južnom zidu.

U unutrašnjosti je crkva poluobličasto zasvedena i složenije je osnove. Svod je prislonjen na podužne lukove, koji se na sredini objekta oslanjaju na duboke pilastre ispod kojih su lučni prolazi. Dio koji formira pripratu ima dva nivoa: ulazni dio u hram i gornji prostor, koji je imao skriveni ulaz, u prošlosti maskiran kamenom pločom na kojoj je bila naslikana freska. Apsida je prostrana. Ulazna vrata su sa južne strane. Dužina crkve sa apsidom iznosi 12 a širina je 6,60 metara, ali imajući u vidu da sjevernu stranu crkve formira kamena stijena, te dimenzije nisu svugdje iste.

Unutrašnjost hrama ukrašena je fresko slikarstvom izuzetnih vrijednosti. Autor zidnog slikarstva Zavale je jedan od najznačajnijih slikara kraja XVI i početka XVII vijeka, hilandarski monah Georgije Mitrofanović. To danas sa sigurnošću možemo tvrditi, ne samo na osnovu stilskih analiza dosadašnjih istraživača, tehnike slikanja, hronologije vjerodostojnih dokumenata, već i na osnovu nekoliko fresko natpisa u samom hramu, od kojih se jedan nalazi nad ulazom u južnu pjevnicu, a govori o godini oslikavanja hrama – 1619. Način na koji su raspoređivane kompozicije i svetitelji u Zavali odgovara opštem konceptu oslikavanja crkava u XVI i XVII vijeku.

Iako unutrašnja zidna platna hrama površinski nisu velika, zavalski majstor je vješto uspio da ukomponuje kompletan ciklus praznika, da vrlo opširno ilustruje ciklus muka Hristovih, i da, pored uobičajnih tema, naslika i veći broj svetih mučenika, proroka, ratnika i isposnika.

Slikarska paleta Georgije Mitrofanović je bogata, kolorit je prefinjen, a akcentovanja pojedinih detalja kako na draperijama tako i na inkarnatima ukazuju na to da je bio i ikonopisac. Sklad, prefinjenost i ljepota su ono čime odiše to izuzetno slikarstvo.

Zidno slikarstvo izvedeno je u fresco tehnici, a pojedine završne partije naročito na inkarnatima rađene su al secco. Do današnjih dana, sačuvano je oko 205 metara kvadratnih fresko slikarstava izuzetnih vrijednosti. Na fresko slikarstvu manastira rađeno je od 2001. do 2005, a završni radovi 2010. godine.

Loše stanje manastira prouzrokovano je nizom faktora: crkva je arhitektonski neobično riješena, podvučena pod stijenu, tako da sjeverni i dio zapadnog zida formira kameni masiv, zidan je istočni i južni zid; kroz istoriju na ovaj prostor su često potresali zemljotresi i zahvatali ratni sukobi. Tokom posljednjeg rata (1991 – 1995) manastir se nalazio u prvoj ratnoj zoni, tako da je, usljed detonacija u neposrednoj blizini, pretrpio velika oštećenja. Sreća je da nijedna granata nije direktno pogodila manastirsku crkvu.

Zbog sveega toga arhitektonska struktura objekta je bila poremećena, što se veoma snažno odrazilo i na freske. U oltarskom dijelu crkve freske su otpadale sa dijela zida i svoda, ili je prijetila opasnost da će, na mjestima velikih konstruktivnih pukotina, nestati i njihov preostali dio. U naosu su se freske odvojile od podloge, bojeni sloj se ljuspao.

Stepen ugroženosti zahtjevao je što hitnije konzervatorskorestauratorskoslikarske radove.

Potreba za skidanjem fresaka sa zidova crkve u Zavali proistekla je iz arhitektonskog pristupa u rješavanju konstruktivnih – uzdužnih pukotina velikog promjera, koje su ugrožavale stabilnu strukturu objekta.

Skidanje fresko slikarstva zajedno sa malternim slojem, iz svoda oltarskog prostora, i iz dijela apside, izvodilo se metodom di stacco. Poleđine skinutih fragmenata obrađivane su mehaničkim putem, ručno ili uz pomoć specijalizovanih mašina.

Nakon preziđivanja zasvedenog dijela oltarskog prostora i završenih arhitektonskokonstruktivnih radova u tom dijelu hrama, uslijedilo je vraćanje fragmenata na odgovarajuća mjesta.

Kada su fragmenti zidnog slikarstva uklopljeni na prvobitna mjesta, uz dodatno ojačavanje, na sastavnim partijama je postavljan retuš maltera. Na retuš smo se odlučili radi estetskog usaglašavanja sa okolnim partijama. Retuširane površine bile su male, a ton je prilagođavan dodirnim originalnim oslikanim površinama.

Prilikom tih veoma komplikovanih radova skinuto, obrađeno i vraćeno je oko 45 m² fresaka.

Sljedeće faze konzervatorsko-restauratorsko-slikarskih radova podrazumjevle su niz postupaka, od fiksiranja bojenog, preko injektiranja dubinskih i površinskih slojeva, nanošenja maltera, retuširanja, pa sve do radova prezentacionog karaktera, i odnosile su se na oslikane zidne površine u preostalom dijelu hrama, koje ranije izvedenim radovima nisu obuhvaćene. Ovim radovima obrađeno je oko 250 m² fresaka i dekorativnog maltera. 

By